Настройте размер и шрифт текста, включите тёмную тему для удобного чтения. Переходить между страницами можно стрелками внизу или сочетанием Ctrl + ← / →.
Ты, мой брат, каго зваць Беларусам,Роднай мовы сваёй не цурайся;Як ня зрокся яе пад прымусам,Так і вольны цяпер не зракайся. Ад дзядоў і ад прадзедаў, браце, Гэта скарб нам адзін захаваўся, У сялянскай аграбленай хаце Толькі ён незабраны астаўся.Ў старыну Беларус, не падданы,Гаспадарыў, быў сам над сабоюI далёка у сьвеце быў знаныЗа літоўскай і ляшскай зямлёю. Але час прамінуў, і нядоля На народ, як бы камень, звалілась, Беларуская слава і воля Адышла, адцьвіла, закацілась.Не зьмяняючы шэрай апраткі,Працаваў ты, як вол, гаратліва,А у хаце тваёй недастаткі,А на ніве тваёй неўрадліва. А чаму? Ты ня здольны, ці хворы, Ці благі гаспадар, ці п'яніца? Мусіць, не! Бо і іншым у пору У цябе гаспадарыць наўчыцца.Сьветлы розум твой, брат, але дзетакАд цябе, як і ўсё, адбіраліI на бацькаўскі родны палетакПрацаваць-памагаць не пушчалі. Хто хацеў, той і сьмеў рабаваці, Без прыпросу зьязджаліся госьці — Абдзіраць, аб'ядаць, апіваці І крышыць гаспадарскія косьці.Можа б, ты і памёр і загінуў,Каб ня вешчая мова Баяна.Хто ж быў добры, яе хоць пакінуў?Як жа так, што яшчэ не забрана? Бо што бачылі госьцікі-герцы — І зямлю, і лясы, і кілімы, — Ўсё забралі. А мову у сэрцы, Ў сваім сэрцы хавалі-нясьлі мы.Дык шануй, Беларус, сваю мову —Гэта скарб нам на вечныя годы;За пашану радзімаму словуУшануюць нас брацьця-народы!
10. Юдам
Да вас, паны, што голасна крычыцеАб прыязьні сваёй да «беднага народу»,Што раіце па-лісьсяму: «Маўчыце,Нядоўга вам дамо багацтва, волю, згоду», —Да вас мой гэты верш і словы ўсе благія,Бо слова вы адны, а справамі — другія. «Багацтва вам»… Няма вам нашай веры! Бо ў той жа год ліхі, як ў полі не ўрадзіла, Галоднаму на прокарм хлеба меры Аднэй ня далі вы. I злаялі няміла…Калі для нас жадаеце багацтва,Нашто зь бяздольнага зьдзіраеце апратку?Нашто ж тагды вы плодзіце жабрацтва,Дамы пустошачы бязь ліку, без астатку? «Мы волю вам»… Пракляцьце вам і зь ёю! Чаму ад волі вашай мы стагнаць павінны? Яна ланцуг над нашаю зямлёю; Астрог на наш народ, спакойны і бязьвінны.Ня вюля гэта! Што нам ні цьвярдзіце,Мы вольнымі былі за даўнімі часамі.Ідзіце ж проч! I з воляю ідзіце!Да волі знанае хутчэй мы прыйдзем самі. «Мы згоду вам»… Пакіньце ашуканства! Вы — бойкі братняе чарнейшыя прарокі, Бяз звады вам, нашэптаў, падтыканства Нямілы Божы сьвет, ня ясны, не шырокі.Ня просім вас! Ня трэба вашай згоды!Свае вялікае дзядоўскае багацьцеХаваем мы; ад Бога ўсе народыI бацькі аднаго ўсе дзеці — людзі, брацьця. Адкуль вы к нам? Чыйго племя і роду? Зь якіх краёў прыйшлі бяз праўды і бяз сэрца? І што вам з нас, ад нашага народу? Чаму так жычыце яму хутчэй памерці?Га! Знаем вас, атручаньня найміты:Вы — служкі чорныя Ясьнейшага Мамона,Вы — мора бруд ля берагу намыты;Бяз дум і без мазгоў, вы — золата бяз звона. Зь якіх краёў прыйшлі бяз праўды бяз сэрца? Чаргою воўчаю зьяўляецесь усюды, Дзе клічуць вас для крыўды, для націску На праўду вечную… Вы… імя вам Іуды!Ідзіце ж проч! Бясплодна ваша тратаНа ласкі лісьсія. Пакіньце слова «брат»!Вы цяжкі сон. Каты… Вы горай ката!Кругом праклятыя, вам бацька, брат — дукат!
11. Песьня-звон
Гэй ты, маці, родна мова,Гэй ты, звон вялікі, слова, Звон магучы, Звон бліскучы, З срэбра літы, З злота зьбіты, Загрымі ты, Загрымі!Гэй, званар, званар, мой пане,Бій у звон, як змогі стане, Без спачынку, Безупынку, Потам зьліты, Ім умыты, — Бій, звані ты, Бій, звані!Гэй, гусьляр, пясьняр, мой браце,Грай, сьпявай у полі, ў хаце, Дзе гарота, Дзе галота, Дзе нясыты, Дзе няўмыты. Ім спыні ты, Жаль спыні!Струны хай грымяць і рвуцца,З болю, з гневу. Хай сьмяюцца Разам зь імі, Не чужымі, Голас чысты, Залацісты, Зь імі зьлій ты, Зь імі зьлій!..
12. Я. Коласу
Усе з аднэй мы выйшлі нівы,I сейбіт нас адзін кідаў,I кожан з нас той дзень шчасьлівыЎ сваёй душы благаслаўляў. А вецер быў. I хто цяжэйшы, Астаўся там, куды упаў, А хто, як я, хто быў лягчэйшы, Ў далёкі сьвет павандраваў.Бо сейбіт ёсьць другі на небе,Што судзіць нам гады і дні, —I ты узрос на роднай глебе,Пусьціў глыбока карані. Здалеў, браток, на сьвет прабіцца Спраміж сьвірэпкі і асок! I можам мы табой гардзіцца, Прыгожы, слаўны Каласок.Цьвіці ж, расьці, буйней надзіваЎ сям’і прыгожых васількоў.З тваіх зярнят хачу, праўдзіва,Убачыць поле каласкоў.
13. Песьня
На чужой староначцыЗаняпаў душой,I згубіў здаровейка,І згубіў спакой.Не глядзелі б вочанькіНа нялюбы сьвет,Маладое радасьціПрападае сьлед. На чужой староначцы Не цьвітуць сады, Не сьпяваюць птушачкі. Не лятуць сюды. І чужое лецейка Для мяне — зіма, I чужога сонейка Для мяне няма.На чужой староначцыНе шумяць лясыІ няма прыгожасьціЎ палявой красы.Замірае душачкаНа чужой зямлі,А дамоў вярнуцісяНе ў маёй валі. Дзе ж вы, ніўкі родныя I дубовы шум? Засьпявайце голасна, Каб пазнаў, пачуў. Ўскаланіце песьняю Векавечных сноў, Ўскаланіце душачку, Ўскаланіце кроў.
На чужыне
14. У выгнаньню
Край чужы — за веру кара —Сьнег, мароз ды горы.Белы сьвет, як чорна хмара,Заступілі горы. Край чужы… I ты чужынец Ўсім, ня свой здаесься: Ходзіш скрозь, як той адзінец Старакосны ў лесе.Ходзіш ты, ніякай мэты,Так, — абы цягацца,Знаць сабе: жывеш яшчэ ты…Для чаго ж, спытацца? Хто цябе спагадным сэрцам Да сябе прытуле? Хіба з стрэльбы чужаверца Чужаніца-куля.Хто цябе спаткае міла,Ў дом папросіць гожа?Хіба дол, адно магілаРазгарнуцца можа. Што з таго — часамі сьніцца Край, ў якім радзіўся? Толькі мусяць сьлёзы ліцца, — Лепі б і ня сьніўся!
15. Вясельле
Гэй, гуляй, ня думай,Не глядзі панура!Засьпявай, заіграй,Загудзі віхурай! Грошы ёсьць! Сала ёсьць! Бутэль манаполькі… Ты ня стой, трунак свой, Пій, гуляй і — толькі!Былі мы… Жылі там —На роднай краіне…А цянер тут — як зьвер…Жыцьце наша гіне. Гэй, гуляй, налівай! Будзем піці, браце! Што у нас? Цяжкі час? Э! аб чым казаці!Га-га га! Бач, нагаСама ў бокі скача,Заіграй, засьпявай!..Не, брат: сэрца плача… Дайце мне, дайце мне Кварту не пустую, — Я маё, я сваё Сэрца пачастую.От дык так! От дзе смак!Эх ты, ведзьма-доля!Яшчэ — не, мала мне…Налівайце болей! Гэй, крычы, не маўчы, Сэрцу дай пацеху! Заіграй, засьпявай, Сьмеху, болей сьмеху!А што?! Не, вы мянеНе забілі, гады!Вось жа п’ю, вось пяюЗь сябручкамі рады! Ты гуляй, не зважай, Што сьляза на вочу, — Гэта так, гэта я Весяліцца хочу.Пі, гуляй!Грай, сьпявай!..
16. Журба
Сэрца болей не сьмяецца,Сэрца плача жаласьліва.Ці дасьць Бог, ці давядзеццаБыці там, дзе наша Ніва? Думкі, праца — ўсё далёка! Песьні, казкі ў пазабыцьцю… Прад сабой я толькі вока Бачу страшнага нябыцьця.Волі, думак, шчасьця, сьмехуДайце мне! Хоць пакажыце!..Але не… Мне на пацеху —Вока страшнага нябыцьця. Я б узяў матыку ў рукі, Карчаваў бы, чысьціў поле, Але — там… Я тут бязрукі, Я бясьсільны… Я бяз волі.Сэрца плача, і я плачу;Плачу з сэрцам галасьліва.Дзе ты, дзе ты, краю родны?Край далёкі, маці-Ніва?
