Тут яны мел рацыю. Жыццё мяне сапрады было аднастайнае. З працы я вярталася позна, прыйшошы дадому, адразу валлася на тахту. На сцяне бубн Народны Вяшчальнк - чорная скрыня з кароткм провадам, умураваным у тынкоку. Такя скрын был сталяваны кожным жылым памяшканн, адключыць х было немагчыма**. Па Вяшчальнку перадавал шмат лухты, але часам там гучала музыка альбо зачытвался рык з рамана паэм. Я засынала пад Вяшчальнк, а ранцой мяне абуджал гук гмна, пачынася новы дзень, як нчым не адрознвася ад папярэдняга. Мажлва, я пражыву так яшчэ гадо дваццаць-трыццаць, а потым цхенька памру, нхто пра мяне не спомнць. Я жо амаль змрылася з гэтым. Што зробш. Такая плата за свабоду. Рамейцы пазбавл мяне выбару, а прымаць хня правлы гульн я не жадала...

Я сама не заважыла, як у мам жыцц з'явся Сташак. Стах Вочак. Шкаляр. Ён вучыся вльскм Унверстэце Славеснасц, адзным на сю Паночную Правнцыю. Кажуць, што за старым Вендам адным тольк Лэндале нверстэта меся добры тузн. Цяпер застася тольк адзн, у Вльску. Сташак ме звычай рыхтавацца да занятка у нашай карчме. Звычайна ён заказва кубак гарбаты з мберцам, потым садзся за столкам ля акна, расклашы перад сабой кнг сшытк, занурася вучобу. Чым даводз да белага калення Тастуна Каначыка, гаспадара карчмы.

– Бач ты, возьме шклянку чаю цэдзць цэлы дзень, - бурча Каначык, узяшыся бок, як кабета.
– не выганш яго!

Сапрады, выгнаць Сташака ён пры см жаданн не мог. Шкаляр сумленна раб свой заказ, грамадскага парадку не паруша, а чытаць кнжк карчме законам не забаранялася. Аднойчы карчмара канчаткова здал нервы. Я цёрла падлогу каля стойк, кал Каначык пацягну мяне за рука праспе напаголасу:

– Лта, падыдз ты да яго. Пва прапануй, ц што.

– Спадар Каначык, я тут прыбральшчыца, а не падавальшчыца, - запярэчыла я.

– Ат, да яго жо абедзве падавальшчыцы падыходзл, сё без толку. Каровы старыя, - карчмар махну рукой. Гэтым "старым" было дваццаць пяць дваццаць восем гадо.
– Можа, у цябе атрымаецца? А што, ты маладая. Я табе прэмяльныя выпшу, кал ён што-небудзь замовць. Абяцаю!

Ад лшнх грошай я нкол не адмалялася, таму, уздыхнушы, я кнула анучу вядро, выцерла рук аб спаднцу падышла да столка, за якм сядзе Сташак. Прапанавала пва. Ён стрымана адмовся, сказашы, што не п'е.

– Як, зусм?
– пацкавлася я.

– Вы прапойца бачыл?
– спыта Сташак, зрнушы на мяне скрозь шкельцы акуляра.
– Нажаль, гэта семгальца у крыв. Нашаму чалавеку трэба зусм няшмат, каб ператварыцца горкага п'янцу. Таму лепш не чапаць гэтую атруту. Сам не п'ю, вам не раю.

Мяне разла, што ён размаляе на найчысцейшай семгальскай мове. Я гаварыла на рамейскай, мове мперы. Ян таксама. се навокал. Семгальская не была пад забаронай, але се тутэйшыя размалял на рамейскай. Неяк так атрымлвалася.

– Мо тады возьмеце каву з кардамонам сырныя прожныя?
– спытала я, таксама перайшошы на семгальскую.
– Яны вельм далыя сёння. Наш кухар вельм старася.

– Тады жо лепш гарачы яблычны прог з замарожаным вяршкам, - сказа ён, паразважашы.
– ...прабачце, як вашае мя?

– Лта.

– Цудона. Лта, кал жо пайшла такая бяседа, дазвольце для вас што-небудзь замовць. Кал ласка, не адмаляйцеся, - дада ён з усмешкай, убачышы, што жо я збраюся цячы.

Я задумалася. Сташак выгляда зусм бяскрыдным.

– Ну...зацукраваныя фялк, - сказала я пасля кароткай пазы. Насамрэч мне дано хацелася х пакаштаваць, ды грошай было шкада.

Каначык выкана абяцанне, той дзень я атрымала свае прэмяльныя. Я падышла да шкаляра на наступны дзень, яшчэ праз дзень таксама. Кожны раз ён заказва для нас абодвух каву з якм-небудзь печывам, хоць я яго не прасла. Карчмар прэмяльных мне больш не дава (яшчэ чаго!), але гэта мяне не цкавла. Мяне цягнула да Сташака. З м было лёгка проста. Мы яшчэ больш зблзлся, кал ён даведася, што я родам з прымор'я. Ён, аказваецца, таксама з Дольнай Зямл. Перасяленец. Кал аднойчы ён прапанава праводзць мяне дадому, я не пярэчыла. Мы шл па пустыннай вулцы, цьмяна асветленай алейным лхтарам - я простай сукенцы жакецку, ён у зрэбным пнжаку са студэнцкай кайстрай цераз плячо. Побач з м я пачувалася неймаверна моцнай. Мне здавалася, што кал да нас прычэпяцца якя-небудзь забулдыг, менавта мне давядзецца абараняць Сташака, а не наадварот. Ён выгляда такм бяскрыдным, нават безабаронным - хударлявы, са светлым скудлачаным валасам блактна-шэрым вачыма за шкельцам акуляра. Хаця тое, што ён гавары, трох насцярожвала. Мы спамнал Дольную Зямлю. Новая мяжа мперы прайшла здож лн дзюн, гавары Сташак. Але там, за морам, няма нчога, апроч Абшара Цемры. Кал адтуль што нападзе, то гэта будуць не людз, калючым дротам х дакладна не спынць. А прыморцы жыл там стагоддзям. х выгнанне нчым не апрадана. Гэта злачынства. Дый уся гсторыя Рамейскай мперы - суцэльная чарада злачынства. У Цытадэл зборышча бандыта, крывадушнка атрутнка. Зрэшты, яны се такя. Нацыя шаленца. Нездарма кажуць: каб зразумець рамейца, трэба самому зрабцца вар'ятам, як Ойген Блажэнны... Тут Сташак замок, быццам усвядомшы, што ляпну лшняе, паспешна змян тэму гутарк. Ён ужо веда, што мой брат служыць ва нутраных войсках.

Сташак праводз мяне да рэйкавай дарог, там мы з м развталася. У свой барачны квартал я яго не павяла. Не хацела паказваць, як мы жывём. У той вечар я дога не магла заснуць. Ляжала на тахце, успамнаючы нашу сённяшнюю гутарку. Усё, што гавары Сташак, было правльна. Дзна, але ён услых прамов менавта тое, аб чым я сама весь час разважала. Тольк мяне бы не атрымалася выказаць свае думк так прыгожа складна. Усётк Сташак вучоны шкаляр, а я грубая неадукаваная дзека. Аднак мыслм мы з м абсалютна аднолькава. Ойген Блажэнны, гэта ж трэба. Звар'яцець, каб зразумець рамейца. Яшчэ чаго. Не жадаю я х разумець. Я х проста ненавджу.

– -----------------------

* Тут Атарку зно натхнл Взантыйскя беспрадзельшчык. Падобныя законы х сапрады был. Неймаверна, гэтыя людз забаранял нам...добра, добра не будзем.))

** Народны Вяшчальнк - абсалютны аналаг VE ('Фолькс-Эмпфенгер'), прапагандысцкай плявузгалк, якая выкарыстовалася адной заходняй кране першай палове 20 ст.

Свята

Наблжалася зма. Дн карацел, ночы раблся сё больш глухм цёмным. На Абшарах Цемры за скалстым выспам нараджался лютыя сверы, веял з-за мора, выхалоджваючы зямлю. У Месяц Знчак - Ноэмврыас па-рамейску - Паночнае Мора робцца ледзяным чорным, як свнец. У цёмных гротах Захавальнка Сно, каля самага краю зямл, зараджаюцца штормы буры, а дэманы глыбнь падымаюцца на паверхню, асядлашы вадзяных конка з пенным грывам, носяцца па-над морам нетаймаванай кавакальдай, гонячы перад сабой равучыя валы. З выццём енкам абрынаюцца яны на пясчаны бераг разбваюцца аб камян хвалярэза, рассыпаючыся на мрыяды халодных пырска - а з берага глядзяць на мора хмурныя, пустынныя выдмы...