Шрифт:
Мы сядзелі на сене і елі каўбасу і пілі віно. Гэтае віно,відаць, захоўвалі да вяселля. Яно было такое старое, што страціла колер.
— Глядзіце ў гэтае акно, Луіджы, — сказаў я. — А я буду глядзець у тое.
Мы пілі кожны з асобнай бутэлькі, і я ўзяў сваю бутэльку з сабой, і залез вышэй, і лёг на сена, і стаў глядзець у вузкае акенца на мокрую раўніну. Не ведаю, што я хацеў убачыць, але я не ўбачыў нічога, акрамя палёў і голых тутавых дрэў і дажджу. Я піў віно, і яно не бадзёрыла мяне. Яго вытрымлівалі занадта доўга, і яно сапсавалася і страціла свой колер і смак. Я глядзеў, як цямнее за акном; змрок насоўваўся вельмі хутка. Ноч будзе чорная, бо ідзе дождж. Калі зусім сцямнела, ужо не варта было глядзець у акно, і я вярнуўся да Піані. Ён ляжаў і спаў, і я не разбудзіў яго і моўчкі сеў побач. Ён быў вялікі, і сон у яго быў моцны. Крыху пачакаўшы, я разбудзіў яго, і мы рушылі.
Гэта была вельмі дзіўная ноч. Не ведаю, чаго я чакаў, — мо смерці, і стральбы, і бегу ў цемры, але нічога не здарылася. Мы чакалі, лежачы за канавай ля шашы, пакуль праходзіў нямецкі батальён, затым, калі ён знік з вачэй, мы перасеклі шашу і пайшлі далей на поўнач. Два разы пад дажджом мы вельмі блізка падыходзілі да немцаў, але яны не бачылі нас. Мы абышлі горад з поўначы, не сустрэўшы ніводнага італьянца, пасля, крыху счакаўшы, выйшлі на галоўны шлях адступлення і цэлую ноч ішлі ў напрамку Тальямента. Я раней не ўяўляў сабе велізарных маштабаў адступлення. Уся краіна рухалася разам з арміяй. Мы ішлі ўсю ноч, абганяючы транспарт. Мая нага балела, і я стаміўся, але мы ішлі вельмі хутка. Такім неразумным здавалася рашэнне Банела здацца ў палон. Ніякай небяспекі не было. Мы прайшлі праз дзве арміі без аніякіх перашкод. Калі б не смерць Аймо, здавалася б, што небяспекі ніколі не было. Ніхто нас не зачапіў, калі мы зусім адкрыта ішлі па чыгунцы. Смерць наступіла нечакана і бессэнсоўна. Я думаў пра тое, дзе зараз Банела.
— Як ваша адчуванне, tenente? — спытаў Піані.
Мы ішлі па ўзбочыне дарогі, запруджанай транспартам і войскам.
— Выдатна.
— Я стаміўся ісці.
— Наша справа зараз менавіта ў тым, каб ісці. Няма чаго турбавацца.
— Банела зрабіў неразумна.
— Вядома.
— Як вы з ім паступіце, tenente?
— Не ведаю.
— Вы не можаце адзначыць яго як узятага ў палон?
— Не ведаю.
— Калі вайна будзе працягвацца, яго родных могуць пакараць.
— Вайна не будзе працягвацца, — сказаў нейкі салдат. — Мы ідзём дамоў. Вайна скончана.
— Усе ідуць дамоў.
— Шырэй крок, tenente, — сказаў Піані. Ён хацеў хутчэй прайсці міма.
— Tenente? Хто тут tenente? A basso gli ufficiali! Далоў афіцэраў!
Піані ўзяў мяне пад руку.
— Я лепей буду зваць вас па імені, — сказаў ён. — Каб не здарылася бяды. Былі выпадкі расправы з афіцэрамі.
Мы пайшлі шпарчэй і мінулі гэтую групу.
— Я пастараюся зрабіць так, каб яго родных не пакаралі, — сказаў я, працягваючы размову.
— Калі вайна скончылася, тады ўсё роўна, — сказаў Піані. — Але я не веру, што яна скончылася. Занадта добра было б, калі б яна скончылася.
— Пра гэта мы хутка даведаемся, — сказаў я.
— Я не веру, што яна скончылася. Тут усе думаюць, што яна скончылася, але я не веру.
— Viva la Расе!29 — выгукнуў нейкі салдат. — Мы ідзём дамоў.
— Было б добра, каб мы ўсе пайшлі дамоў, — сказаў Піані. — Вам хацелася б пайсці дамоў?
— Так.
— Не будзе гэтага. Я не веру, што вайна скончылася.
— Andiamo a casa!30 — крыкнуў салдат.
— Яны кідаюць вінтоўкі, — сказаў Піані. — Здымаюць іх і кідаюць на хаду. А пасля крычаць.
— Дарэмна яны кідаюць вінтоўкі.
— Яны думаюць, што, калі кінуць вінтоўкі, іх не прымусяць больш ваяваць.
У змроку пад дажджом, пракладваючы сабе шлях па ўзбочыне дарогі, я бачыў, што многія салдаты захавалі свае вінтоўкі. Яны тырчалі за спінай.
— З якой брыгады? — гукнуў афіцэр.
— Brigata di Pace! — крыкнуў нехта. — Брыгады міру.
Афіцэр прамаўчаў.
— Што ён гаворыць? Што гаворыць афіцэр?
— Далоў афіцэра. Viva la Pace!
— Давайце хутчэй, — сказаў Піані.
Мы ўбачылі два англійскія санітарныя аўтамабілі, пакінутыя сярод іншых машын на дарозе.
— З Гарыцыі, — сказаў Піані. — Я ведаю гэтыя машыны.
— Яны апярэдзілі нас.
— Яны выехалі раней.
— Дзіўна. Дзе ж шафёры?
— Недзе спераду.
— Немцы спыніліся ля Удзіны, — сказаў я. — Мы ўсе пяройдзем раку.
— Так, — сказаў Піані. — Вось чаму я і думаю, што вайна будзе працягвацца.
— Немцы маглі прайсці далей, — сказаў я. — Дзіўна, чаму яны не ідуць далей.
— Не разумею. Я нічога не разумею ў гэтай вайне.
— Відаць, ім давялося чакаць абозу.
— Не разумею, — сказаў Піані. Адзін, ён стаў значна далікатнейшы. У кампаніі іншых шафёраў ён быў надта языкаты.
— Вы жанаты, Луіджы?
— Вы ж ведаеце, што я жанаты.
— Ці не таму вы не захацелі здацца ў палон?
— Часткова і таму. А вы жанаты, tenente?
— Не.
— Банела таксама не.
— Нельга ўсё тлумачыць толькі тым, што чалавек жанаты альбо нежанаты. Але жанатаму, вядома, хочацца вярнуцца да жонкі, — сказаў я. Мне падабалася гаварыць пра жонак.