Шрифт:
— Афіцэры нічога не бачаць.
— Не ўсе. Ёсць надта чулыя, ім яшчэ горш, чым нам.
— Такіх нямнога.
— Тут справа не ў адукацыі і не ў грашах. Тут нешта іншае. Такія людзі, як Пасіні, нават маючы адукацыю і грошы, не захацелі б быць афіцэрамі. Я не хацеў бы быць афіцэрам.
— Па чыну вы ўсё адно што афіцэр. I я афіцэр.
— Не, гэта не ўсё адно. А вы нават не італьянец. Вы замежны грамадзянін. Але вы бліжэй да афіцэраў, чым да радавых.
— У чым жа розніца?
— Мне цяжка растлумачыць. Ёсць людзі, якія хочуць ваяваць. У нашай краіне шмат такіх. Ёсць іншыя людзі, якія не хочуць ваяваць.
— Але першыя прымушаюць іх.
— Ага.
— А я дапамагаю гэтаму.
— Вы чужаземец. Вы патрыёт.
— А тыя, што не хочуць ваяваць? Ці могуць яны перашкодзіць вайне?
— Не ведаю.
Ён зноў зірнуў у акно. Я назіраў за ягоным тварам.
— Хіба яны калі-небудзь маглі перашкодзіць?
— Яны не арганізаваны і таму не могуць перашкаджаць, а калі яны арганізуюцца, іхнія важакі здраджваюць ім.
— Значыць, гэта безнадзейна?
— Няма нічога безнадзейнага. Але здараецца, што я не магу спадзявацца. Я заўсёды стараюся спадзявацца, але здараецца, што не магу.
— Але ж вайна некалі скончыцца?
— Спадзяюся.
— Што вы тады будзеце рабіць?
— Калі будзе можна, вярнуся ў Абруцы.
Яго смуглы твар раптам засвяціўся радасцю.
— Вы любіце Абруцы?
— Так, вельмі люблю.
— Вось і паедзьце туды.
— Гэта было б вялікае шчасце. Жыць там і любіць Бога і служыць яму.
— I карыстацца павагай, — сказаў я.
— Так, і карыстацца павагай. А што?
— Нічога. У вас для гэтага ёсць усе падставы.
— Не ў гэтым справа. Там, на маёй радзіме, лічыцца натуральным, што чалавек можа любіць Бога. Гэта не гнюсная камедыя.
— Разумею.
Ён паглядзеў на мяне і ўсміхнуўся.
— Вы разумееце, але вы не любіце Бога.
— Не.
— Зусім не любіце? — спытаў ён.
— Часам ноччу я баюся яго.
— Лепей вы любілі б яго.
— Я мала каго люблю.
— Не, — сказаў ён. — Няпраўда. Тыя ночы, пра якія вы мне расказвалі. Гэта не любоў. Гэта толькі пажаднасць і страсць. Калі любіш, хочацца нешта рабіць у імя любові. Хочацца ахвяраваць сабой. Хочацца служыць.
— Я нікога не люблю.
— Вы палюбіце. Я ведаю, што палюбіце. I тады вы будзеце шчаслівы.
— Я і так шчаслівы. Заўсёды шчаслівы.
— Гэта зусім іншае. Вы не можаце зразумець, што гэта, пакуль не адчуеце.
— Добра, — сказаў я, — калі я гэта некалі зразумею, я скажу вам.
— Я занадта доўга сяджу з вамі і занадта многа балбачу. — Ён шчыра занепакоіўся.
— Не. Не ідзіце. А каханне да жанчыны? Калі б я на самой справе пакахаў жанчыну, было б тое ж самае?
— Гэтага я не ведаю. Я не кахаў ніводнай жанчыны.
— А сваю маці?
— Так, маці я, напэўна, любіў.
— Вы заўсёды любілі Бога?
— З самага дзяцінства.
— Так, — сказаў я. Я не ведаў, што сказаць. — Вы яшчэ зусім малады.
— Я малады, — сказаў ён.— Але вы называеце мяне айцом.
— Гэта з ветлівасці. Ён усміхнуўся.
— Праўда, мне трэба ісці, — сказаў ён. — Вам ад мяне нічога не трэба? — спытаў ён з надзеяй.
— Не. Толькі размаўляць з вамі.
— Я перадам ад вас прывітанне ўсім нашым.
— Дзякуй за падарункі.
— Няма за што.
— Прыходзьце яшчэ адведаць мяне.
— Прыду. Да пабачэння, — ён паляпаў па маёй руцэ.
— Бывайце, — сказаў я на дыялекце.
— Сіао, — паўтарыў ён.
У пакоі было цёмна, і веставы, які ўвесь час сядзеў у нагах ложка, устаў і пайшоў правесці яго. Святар мне вельмі падабаўся, і я жадаў яму калі-небудзь вярнуцца ў Абруцы. У афіцэрскай сталоўцы яму псавалі жыццё, і ён вельмі міла пераносіў гэта, але я думаў пра тое, які ён у сябе на радзіме. У Капракота, расказваў ён, у рацэ ля самага горада водзіцца фарэль. Забаронена ноччу іграць на флейце. Моладзь спявае серэнады, і толькі іграць на флейце забаронена. Я спытаў — чаму. Бо дзяўчатам шкодна слухаць флейту ноччу. Сяляне называюць вас «дон» і здымаюць падчас сустрэчы капялюш. Яго бацька кожны дзень займаецца паляваннем і заходзіць паесці ў сялянскія хаціны. Там гэта лічаць за гонар. Чужаземцу, каб атрымаць дазвол на паляванне, трэба прад'явіць пасведчанне, што ён ніколі не быў арыштаваны. На Гран-Сасо д'Італія водзяцца мядзведзі, але гэта вельмі далёка. Аквіла — прыгожы горад. Летнія вечары не гарачыя, а вясна ў Абруцы самая цудоўная ва ўсёй Італіі. Але лепш за ўсё восенню, калі можна паляваць у каштанавых гаях. Дзічына вельмі добрая, бо харчуецца вінаградам. I снедання з сабой ніколі не трэба браць, сяляне лічаць за гонар, калі паясі ў іхняй хаце разам з імі. Неўзабаве я заснуў.
РАЗДЗЕЛ ДВАНАЦЦАТЫ
Палата была доўгая, з вокнамі ў правай сцяне і дзвярыма ў кутку, якія вялі ў перавязачную. Адзін рад ложкаў, дзе быў і мой, стаяў уздоўж сцяны, насупраць акон, а другі — ля вокан, насупраць сцяны. Лежачы на левым баку, я бачыў дзверы перавязачнай. У глыбіні былі яшчэ адны дзверы, у якія часам заходзілі людзі. Калі ў каго-небудзь пачыналася агонія, яго ложак адгароджвалі шырмай так, каб ніхто не бачыў, як ён памірае, і толькі чаравікі і абмоткі дактароў і санітараў былі відны з-пад шырмы, а часам напрыканцы чуўся шэпт. Пасля з-за шырмы выходзіў святар, і тады санітары зноў заходзілі за шырму і выносілі адтуль памерлага, з галавой накрытага коўдрай, і неслі яго ўздоўж праходу паміж ложкамі, і хто-небудзь складваў шырму і прымаў яе.