Шрифт:
РАЗДЗЕЛ ДВАЦЦАЦЬ ПЯТЫ
Я падышоў да дзвярэй і выглянуў на вуліцу. Дождж перастаў, але быў моцны туман.
— Мо пасядзім у маім пакоі? — прапанаваў я святару.
— Толькі я вельмі хутка павінен ісці.
— Усё адно, пайшлі.
Мы падняліся на лесвіцы і ўвайшлі ў мой пакой. Я лёг на ложак Рынальдзі. Святар сеў на ложак, які веставы падрыхтаваў мне. У пакоі было цёмна.
— Як жа ўсё-ткі вы сябе адчуваеце? — спытаў ён.
— Добра. Проста сёння я стаміўся.
— Вось і я стаміўся, хоць, здавалася б, не было падстаў.
— Як справы на вайне?
— Мне здаецца, вайна хутка скончыцца. Не ведаю чаму, але ў мяне такое адчуванне.
— Адкуль яно ў вас?
— Вы заўважылі, як змяніўся наш маёр? Нібыта заціх. Многія таксама.
— I я таксама, — сказаў я.
— Лета было страшнее, — сказаў святар. У яго з'явілася ўпэўненасць, якой я раней не ведаў. — Вы сабе не ўяўляеце, што гэта было. Толькі той, хто там пабываў, можа гэта сабе ўявіць. Гэтым летам многія зразумелі, што такое вайна. Афіцэры, якія, здавалася, не здольны зразумець, зараз зразумелі.
— Што ж павінна адбыцца? — Я пагладжваў коўдру далонню.
— Не ведаю, але мне здаецца, што доўга так працягвацца не можа.
— Што ж адбудзецца?
— Перастануць ваяваць.
— Хто?
— I тыя і другія.
— Будзем спадзявацца, — сказаў я.
— Вы ў гэта верыце?
— Я не веру ў тое, што адразу перастануць ваяваць і тыя і другія.
— Вядома, так. Гэта было б занадта добра. Але калі я бачу, што робіцца з людзьмі, мне здаецца, што доўжыцца гэтак не можа.
— Хто выйграў летнюю кампанію?
— Ніхто.
— Аўстрыйцы выйгралі, — сказаў я. — Яны не здалі італьянцам Сан-Габрыеле. Яны выйгралі. Яны не перастануць ваяваць.
— Калі ў іх гэтакі ж настрой, як у нас, могуць і перастаць. Яны ж таксама прайшлі цераз усё гэта.
— Той, хто выйграе вайну, ніколі не перастане ваяваць.
— Вы мяне здзіўляеце.
— Я кажу, што думаю.
— Значыць, вы думаеце, так яно і будзе доўжыцца? Нічога не адбудзецца?
— Не ведаю. Але думаю, што аўстрыйцы не перастануць ваяваць, калі яны атрымалі перамогу. Хрысціянамі нас робіць паражэнне.
— Але ж аўстрыйцы і так хрысціяне — за выключэннем баснякоў.
— Я кажу не пра хрысціянскую рэлігію. Ён прамаўчаў.
— Мы ўсе прыціхлі, бо пацярпелі паражэнне. Хто ведае, якім быў бы Хрыстос, калі б Пётр выратаваў яго ў Гефсіманскім садзе?
— Такім жа.
— Не ўпэўнены, — сказаў я.
— Вы мяне здзіўляеце, — паўтарыў ён. — Я веру, што павінна было нешта адбыцца, і малюся пра гэта. Я адчуваю, як яно насоўваецца.
— Мо што-небудзь і адбудзецца, — сказаў я. — Але толькі з намі. Калі б у іх быў гэткі ж настрой, як у нас, тады іншая справа. Але яны пабілі нас. У іх іншы настрой.
— У многіх салдат заўсёды быў такі настрой. I гэта зусім не таму, што іх зараз пабілі.
— Яны былі пабіты з самага пачатку. Яны былі пабіты тады, калі іх адарвалі ад зямлі і апранулі ў салдацкую форму. Вось чаму селянін мудры — бо ён з самага пачатку пацярпеў паражэнне. Дайце яму ўладу, і вы ўбачыце, што ён сапраўды мудры.
Ён нічога не адказаў. Ён думаў.
— I ў мяне таксама цяжка на душы, — сказаў я. — Таму я стараюся не думаць пра такія рэчы. Я пра іх не думаю, але варта мне пачаць размову, і гэта само па сабе прыходзіць мне ў галаву.
— А я ж на нешта спадзяваўся.
— На паражэнне?
— Не. На нешта большае.
— Нічога большага няма. Хіба толькі перамога. Але гэта мо яшчэ горай.
— Доўга я спадзяваўся на перамогу.
— Я таксама.
— А зараз — сам не ведаю.
— Што-небудзь павінна быць, альбо перамога, альбо паражэнне.
— У перамогу я больш не веру.
— I я не веру. Але я не веру і ў паражэнне. Хоць, бадай, гэта было б лепей.
— У што ж вы верыце?
— У сон, — сказаў я. Ён устаў.
— Даруйце, што я забраў у вас гэтулькі часу. Але я так люблю з вамі гутарыць.
— Мне таксама было прыемна пагутарыць з вамі. Гэта я проста так сказаў наконт сну, жартам.
Я ўстаў, і мы за руку развіталіся ў цемры.
— Я зараз начую ў трыста сёмым, — сказаў ён.
— Заўтра зранку я еду на пост.
— Мы ўбачымся, калі вы вернецеся.
— Тады пагуляем і пагаворым. — Я правёў яго да дзвярэй.
— Не спускайцеся, — сказаў ён. — Як прыемна, што вы зноў тут. Хоць для вас гэта не надта прыемна. — Ён паклаў мне руку на плячо.