Шрифт:
— Ну, дык я не пайду.
— Не. Ідзі. Гэта ж ненадоўга, а потым ты вернешся.
— Мы паабедаем тут, наверсе.
— Ідзі і хутчэй вяртайся.
Я застаў графа Грэфі ў більярднай. Ён практыкаваўся ў розных ударах і здаваўся вельмі кволым у святле лямпы, што спускалася над більярдам. На ломберным століку крыху воддаль, у цені, стаяла сярэбранае вядзерца з лёдам, адкуль тырчалі рыльцы і коркі дзвюх бутэлек шампанскага. Граф Грэфі выпрастаўся, калі я ўвайшоў у більярдную, і пайшоў мне насустрач. Ён падаў мне руку.
— Я вельмі рады бачыць вас тут. Вы такі ласкавы, што згадзіліся прыйсці пагуляць са мной.
— З вашага боку вельмі міла было запрасіць мяне.
— Як ваша здароўе? Я чуў, вы былі паранены на Ізонца. Спадзяюся, вы цяпер паправіліся.
— Я зусім здаровы. Як ваша здароўе?
— О, я заўсёды здаровы. Але я старэю. Пачынаю заўважаць прыкметы старасці.
— У гэта цяжка паверыць.
— Праўда. Вось вам прыклад. Мне цяпер лягчэй гаварыць па-італьянску, чым на іншай мове. Я прымушаю сябе, але, калі я стамляюся, мне ўсё-ткі лягчэй гаварыць па-італьянску. Так што, па ўсім відаць, я старэю.
— Будзем гаварыць па-італьянску. Я таксама крыху стаміўся.
— О, але калі вы стаміліся, вам павінна быць лягчэй гаварыць па-англійску.
— Па-амерыканску.
— Так. Па-амерыканску. Калі ласка, гаварыце па-амерыканску. Гэта такая чароўная мова.
— Я амаль не сустракаюся цяпер з амерыканцамі.
— Вы, напэўна, вельмі сумуеце без іх кампаніі. Заўсёды сумна без суайчыннікаў, асабліва без суайчынніц. Я гэта ведаю. Што ж, згуляем, ці вы вельмі стаміліся?
— Я не стаміўся. Я сказаў гэта так, жартам. Якую вы мне дасце фору?
— Вы шмат гулялі за гэты час?
— Зусім не гуляў.
— Вы гуляеце вельмі добра. Дзесяць ачкоў?
— Вы мяне хваліце.
— Пятнаццаць?
— Гэта было б цудоўна, але вы ўсё роўна пераможаце.
— Будзем гуляць на грошы? Вы заўсёды лічылі за лепшае гуляць на грошы.
— Давайце.
— Цудоўна. Я даю вам васемнаццаць ачкоў, і мы гуляем па франку за ачко.
Ён вельмі прыгожа пачаў партыю, і, нягледзячы на фору, я толькі на чатыры ачкі абагнаў яго да сярэдзіны гульні. Граф Грэфі націснуў кнопку званка, выклікаючы бармена.
— Будзьце ласкавы адкаркаваць адну бутэльку, — сказаў ён. Потым мне: — Па шклянцы для настрою.
Віно было халоднае як лёд і вельмі сухое і добрае.
— Будзем гаварыць па-італьянску. Вы не супраць? Гэта цяпер мая слабасць.
Мы працягвалі гуляць, смакуючы віно паміж ударамі, гаворачы па-італьянску, але наогул гаварылі мала, сканцэнтраваўшыся на гульні. Граф Грэфі выбіў сотае ачко, а я, нягледзячы на фору, меў толькі дзевяноста чатыры. Ён усміхнуўся і паляпаў мяне па плячы.
— Цяпер мы вып'ем другую бутэльку, і вы раскажаце мне пра вайну. — Ён чакаў, калі я сяду.
— Пра што-небудзь іншае, — сказаў я.
— Вы не хочаце гаварыць пра гэта? Добра. Што вы чыталі апошнім часам?
— Нічога, — сказаў я. — Баюся, што я вельмі атупеў.
— Не. Але чытаць вам трэба.
— Што напісана за час вайны?
— Ёсць «Le feu»34 аднаго француза, Барбюса. Ёсць «Містэр Брытлінг бачыць усё наскрозь».
— Гэта няпраўда.
— Што няпраўда?
— Ён не бачыць усё наскрозь. Гэтыя кнігі былі ў нас у шпіталі.
— Значыць, нешта вы чыталі?
— Так, але добрага нічога.
— Мне здаецца, што ў «Містэры Брытлінгу» вельмі добра паказана душа англійскай буржуазіі.
— Я не ведаю, што такое душа.
— Бедны. Ніхто не ведае, што такое душа. Вы — croyant?35
— Толькі ноччу.
Граф Грэфі ўсміхнуўся і пакруціў шклянку ў пальцах.
— Я меркаваў, што з узростам стану больш набожны, але чамусьці гэтага не здарылася, — сказаў ён. — Вельмі шкадую.
— Вы хацелі б жыць пасля смерці? — сказаў я і тут жа спахапіўся, што неразумна было ўпамінаць пра смерць. Але яго не збянтэжыла гэта слова.
— Гледзячы як жыць. Гэта жыццё вельмі прыемнае. Я хацеў бы жыць вечна. — Ён усміхнуўся. — Мне гэта амаль удалося.
Мы сядзелі ў глыбокіх скураных крэслах, падзеленыя столікам з келіхамі і шампанскім у сярэбраным вядзерцы.
— Калі вы дажывяце да майго ўзросту, шмат што вам будзе здавацца дзіўным.
— Вы не падобны на старога.
— Цела старэе. Часам мне здаецца, што ў мяне палец можа адламацца, як кончык крэйды. А дух не старэе, і мудрасці не дабаўляецца.
— Вы мудры.